Bošnjaci

Sandžački Bošnjaci su autohton balkanski narod ilirsko-slavenskog etničkog porijekla i dio su jedinstvenog bošnjačkog nacionalnog korpusa sa Bošnjacima Bosne i Hercegovine.

Naziv Bošnjak izveden je iz imena Bosna, slaveniziranog oblika ilirskog naziva u antičkim dokumentima poznatom kao: Bathinus i Basan (u oba slučaja naziv se odnosi na rijeku Bosnu, Bathinus flumen).[1]

Kako je naučno potvrđeno, prvi stanovnici Balkana bili su Iliri. To je prastari narod indoevropskog porijekla čije je prisustvo na našim prostorima potvrđeno još u drugom milenijumu prije nove ere. Vodeća ilirska plemena na području današnje Bosne i Sandžaka bili su Japodi, Dalmati, Dezitijati, Dicioni, Mezeji, Daorsi i dr.[2] Slavenska plemena na područje Balkana doselila su se tokom VII stoljeća nove ere, odnosno prije oko 1.400 godina.

Izvorno ime Bošnjanin (latinski: Bosnensis) prvobitno je označavalo pripadnika srednjovjekovne bosanske države.

Srednjovjekovnom bosanskom državom vlada dinastija Kotromanića, čiji su najznačajniji predstavnici bili: ban Kulin (1180-1204)[3], Stjepan II Kotromanić (1313-1353)[4] i svojevremeno najmoćniji južnoslavenski vladar Tvrtko I Kotromanić (l353-1391)[5], koji se sa ponosom tituliše kao: „kralj Srbije, Bosne, Dalmacije, Hrvatske i Primorja“.[6]

Za vrijeme Tvrtka I Kotromanića, Bosansko kraljevstvo je obuhvatalo područje današnje Bosne i Hercegovine (BiH), izuzev njenog sjeverozapadnog dijela, zatim dijelove Dalmacije i zapadne Srbije.

U historijskim izvorima, nacionalna odrednica Bošnjak prvi put je zabilježena na prijemu bosanske delegacije kod poljskog kralja Vladislava Varnenčika, povodom njegovog izbora za kralja Ugarske i Hrvatske, 1440. godine.[7]

Od osvajanja ovih krajeva od strane Osmanskog carstva, od XV stoljeća na dalje, Bošnjaci kao starosjedilačko stanovništvo u najvećem broju prihvataju islam kao religiju i od tada će je zadržati sve do današnjih dana. Istovremeno sa islamom, Bošnjaci prihvataju i elemente orijentalne kulture, vremenom ih prilagođavaju svojoj tradiciji, načinu života, običajima i navikama. Islam i orijentalna kultura ostaviće neizbrisiv trag na cjelokupnu kulturnu baštinu sandžačkih Bošnjaka i njihov društveni život uopšte, i kroz dug vremenski period preovlađujuće će uticati na bošnjački nacionalni identitet i kulturu.

Berlinski kongres, 1878. godine,[8] označiće prekretnicu u političkim odnosima na području Balkana i presudno uticati na bošnjačko nacionalno pitanje u periodu s kraja XIX i početka XX stoljeća. Od tada pa na dalje Bošnjaci će se naći pod uticajem austro-ugarske imperijalne politike i njenih interesa na Balkanu, a što će biti zaokruženo aneksijom Bosne i Hercegovine 1908. godine. U tom periodu Bošnjaci će biti suočeni sa masovnim progonima, pogromima, konstantnim procesima etničkog čišćenja, asimilacije i negiranja njihovog nacionalnog identiteta.

Novi Pazar, panorama grada

Po okončanju Prvog svjetskog rata i raspadom Austro-Ugarske monarhije stvoreni su uslovi za formiranje države koja bi okupila sve zapadnobalkanske narode koji su živjeli na dotadašnjem području Srbije, Crne Gore i zemalja koje su bile pod upravom Austro-Ugarske. Stvaranjem te zajednice – Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (SHS), 1. decembra 1918. godine, Bošnjaci će se naći u državnoj tvorevini u kojoj će se nastaviti njihovo nacionalno ugnjetavanje i asimilacija. Sam naziv države, naime, na najjasniji način odslikavo je njeno nacionalno ustrojstvo i karakter, kao zajednice srpskog, hrvatskog i slovenačkog naroda, prije svega.

Ustavom od 28. juna 1921. godine (tzv. Vidovdanski ustav), Kraljevina SHS formulisana je kao ustavna, parlamentarna i nasljedna monarhija. Iako se tim ustavom ističe da su svi građani pred zakonom isti, iz ustavnih odredbi na nekoliko mjesta jasno se potencira prednost „narodnosti srpsko-hrvatsko-slovenačke“. Zvanični službeni jezik te zajednice bio je „srpsko-hrvatski-slovenački“, što je majorizovalo pripadnike naroda koji govore tim jezicima i ukazivalo na diskriminaciju svih ostalih. Kraljevina je obuhvatala teritoriju današnjih država Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore i Makedonije, kao i najveći dio današnje Hrvatske i Slovenije. Ustavom su ukinuti predratni regioni a zemlja je podijeljena na 33 nove administrativne oblasti, po geografskom, socijalnom, ekonomskom, ali i etničkom i historijskom načelu.

U prvom popisu stanovništva Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, od 31. januara 1921. godine, pitanje nacionalnog opredjeljenja stanovništva nije bilo postavljeno, već samo pitanje maternjeg jezika i vjeroispovijesti. U objavljenim rezultatima sa tog popisa kao musliman u vjerskom smislu izjasnio se 1.345.271 stanovnik Kraljevine SHS.

Usljed političke krize i nestabilnosti vlasti, 6. januara 1929. godine, kralj Aleksandar Karađorđević je ukinuo ustav, raspustio Narodnu skupštinu i zaveo ličnu diktaturu. U historiji taj period biće nazvan periodom „šestojanuarske diktature“. Princip nacionalnog unitarizma na kome je građena Kraljevina SHS i formalno je, nakon toga, ugrađen u Zakon o nazivu i podjeli Kraljevine na upravna područja, od 3. oktobra 1929. godine, kojim je promijenjen naziv države u Kraljevinu Jugoslaviju i izvršena nova administrativna podjela na devet banovina. U skladu sa idejom integralnog i sveobuhvatnog jugoslavenstva, pri obrazovanju banovina nije se vodilo računa o nazivima ranijih historijskih pokrajina već je njihovo zaokruživanje izvršeno po geografsko-ekonomskom principu, a banovine su nazvane po imenima rijeka.[9]

 

Unitarni princip najdirektnije primjenjen je kod popisa stanovništva 1931. godine. Uz pitanje maternjeg jezika i vjeroispovijesti, prvi put na tom popisu postavljeno je i pitanje narodnosti. Uz otvoreno favorizovanje jugoslavenstva, u uputstvima za popis bilo je predviđeno da se Srbi, Hrvati, Slovenci, Makedonci i neopredijeljeni muslimani popisuju kao Jugoslaveni po narodnosti, koji govore jugoslavenskim jezikom, a za one koji se tako ne izjasne da se tačno naznači kojoj narodnosti pripadaju, na primjer, njemačkoj, mađarskoj, turskoj, itd.

Pitanje nacionalnog opredjeljenja u toku Drugog svjetskog rata, utvrđeno je najvišim aktima tadašnje narodne vlasti. Na Drugom zasijedanju Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ), u Jajcu 29. novembra 1943. godine, buduća Jugoslavija je projektovana kao federacija pet naroda (Srbi, Hrvati, Slovenci, Makedonci i Crnogorci) i šest federalnih jedinica (Srbija, Hrvatska, Slovenija, Makedonija, Crna Gora i Bosna i Hercegovina). U najvažnijim dokumentima tog zasijedanja, iako treći po brojnosti, Bošnjaci su izostavljeni kao konstitutivni narod, da bi se Posebnom deklaracijom o pravima građana Bosne i Hercegovine, usvojenoj na Drugom zasijedanju Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine (ZAVNOBiH), u ljeto 1944. godine, zajamčila jednakost i ravnopravnost Bošnjaka (tada Muslimana), Srba i Hrvata.

Na Trećem zasijedanju AVNOJ-a, u Beogradu 10. avgusta 1945. godine, Jugoslavija je dobila ime Demokratska Federativna Jugoslavija (DFJ), da bi, 29. novembra 1945. godine, Ustavotvorna skupština proglasila republiku i promijenila ime države u Federativna Narodna Republika Jugoslavija (FNRJ). Princip usvojen na Drugom zasijedanju AVNOJ-a tom prilikom utvrđen je i u zvanična akta zemlje.

Suprotno od utvrđene politike nacionalne ravnopravnosti tokom Drugog svjetskog rata, kada je taj princip proklamovan u svim važnijim dokumentima tadašnje narodne vlasti na svim nivoima, u razdoblju između 1947. i 1949. godine, službena politika ukinula je nacionalno ime Bošnjaka[10] priznato u toku Narodnooslobodilačke borbe.

Prilikom prvih posljeratnih popisa stanovništva u Jugoslaviji, Bošnjaci su se mogli „opredijeliti“ ili kao pripadnici neke druge nacije (Srbi, Hrvati, Crnogorci…) ili, pak, izjasniti se kao „neopredijeljeni“. Na osnovu takve politike ondašnjeg državnog (i partijskog) rukovodstva, a u nemogućnosti izjašnjavanja pod svojim autentičnim nacionalnim imenom, na prvom popisu stanovništva 1948. godine, Bošnjaci su se u najvećem procentu izjasnili kao „neopredijeljeni“, a u značajnom broju i kao Srbi ili Hrvati.[11]

Na narednom popisu stanovništva, 1953. godine, za sva lica jugoslavenskog porijekla, „koja nisu bliže nacionalno opredijeljena“, a što se prije svega odnosilo na Bošnjake, uvedena je nova statistička kategorija „Jugoslaveni – neopredijeljeni“, ili pripadnici Islamske vjerske zajednice, da bi tek na narednom popisu, 1961. godine, Bošnjaci prvi put imali priliku da se u nacionalnom smislu opredijele kao „Muslimani u etničkom smislu“, odnosno i dalje kao „Jugoslaveni – nacionalno neopredijeljeni“, ili kao Srbi, Hrvati, Crnogorci i Makedonci.

Negdje u to vrijeme u naučnim i političkim krugovima sve više je zaživljavalo stanovište o posebnoj etničkoj, odnosno narodnosnoj odrednici i posebnom nacionalnom imenu Bošnjaka, što je formalizovano Ustavom tadašnje Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine i novim saveznim ustavom od 7. aprila 1963. godine, kojim je ime države promijenjeno u Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (SFRJ) i njenom grbu dodata šesta baklja, kao simbol Bosne i Hercegovine i bošnjačkog naroda, jednog od šest jugoslavenskih naroda.

Konačno, kao poseban narod Bošnjaci su „priznati“ zaključcima 17. sjednice Centralnog komiteta Saveza komunista Bosne i Hercegovine (CK SK BiH), u februaru 1968. godine, kojima se kaže da i historija i praksa potvrđuju da su „Muslimani poseban narod“. Takvo rješenje potvrđeno je i na prvom narednom popisu stanovništva, 1971. godine. Po ovom popisu u tadašnjoj Jugoslaviji je živjelo 1.729.932 Bošnjaka, što je činilo 8,4 posto njenog ukupnog stanovništva.

Ustavom iz 1974. godine tadašnja Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (SFRJ) definisana je kao federalna zajednica šest ravnopravnih republika i dvije autonomne pokrajine.

Nacionalna odrednica Musliman za Bošnjake zadržana je i u narednim popisima, 1981. i 1991. godine.

Prema popisima stanovništva iz 1971, 1981. i 1991. Bošnjaci su, pod tada etničko-vjerskim imenom Muslimani, bili treća najbrojnija nacija u bivšoj jugoslavenskoj državi.

Prema popisu iz aprila 1991. u tadašnjoj Jugoslaviji živjelo je ukupno 2.376.646 stanovnika koji su se izjašnjavali kao Muslimani. Preko 80 % njih živjelo je u Bosni i Hercegovini, što je u apsolutnom broju iznosilo 1.905.018 ili 43,7 % ukupnog stanovništva Bosne i Hercegovine. U ostalim dijelovima bivše Jugoslavije prema istom popisu, Bošnjaka je u Crnoj Gori imalo 89.932 (14,6 %), u Vojvodini 6.079 (0,3 %), Kosovu 57.408 (2,9 %), na području uže Srbije 173.871 (3,0 %), u Hrvatskoj 47.603 (1,0 %), Makedoniji 70.000 (3,3 %), te u Sloveniji 26,725 (1,36 %).

U posljednjoj deceniji XX stoljeća došlo je do raspada bivše Jugoslavije i formiranja posebnih nacionalnih država u granicama bivših jugoslavenskih republika.

Na Drugom bošnjačkom saboru, održanom u Sarajevu 28. septembra 1993. godine, Bošnjaci su povratili svoje tradicionalno nacionalno ime koje je, nakon toga, ušlo u službenu upotrebu u sva zvanična dokumenta i prihvaćeno kao nacionalno ime svih Bošnjaka na prostoru cijele bivše Jugoslavije i u međunarodnim okvirima.

Danas riječ Bošnjak označava pripadnika bošnjačke nacije, islamske vjere, koji govori bosanski jezik i baštini bošnjačku kulturu i tradiciju. U najvećem broju Bošnjaci žive u Bosni i Hercegovini (više od dva miliona stanovnika), koja se smatra matičnom državom svih Bošnjaka.

Sandžački Bošnjaci, kao dio sveukupnog bošnjačkog nacionalnog korpusa, kao starosjedilačko stanovništvo danas žive uglavnom na području Sandžaka. Kao iseljeničko stanovništvo sandžački Bošnjaci u većem broju žive na području Bosne i Hercegovine, Kosova i Makedonije, zemalja Zapadne Evrope, te u manjem broju u Hrvatskoj i Sloveniji.

Broj Bošnjaka u sandžačkim opštinama u Srbiji i Crnoj Gori

Prema posljednjim zvaničnim podacima, na području Sandžaka (u Srbiji i Crnoj Gori), živi 228.339 sandžačkih Bošnjaka.[12]

U Republici Srbiji svoje historijsko nacionalno ime Bošnjak, sandžački Bošnjaci potvrdili su na popisu stanovništva 2002. godine. Na tom popisu kao Bošnjaci izjasnilo se 136.087 građana Srbije, 19.503 građana izjasnilo se pod nacionalnim imenom Muslimani[13], što ukupno iznosi 155.590 stanovnika.[14] Prema tom popisu sandžački Bošnjaci su druga po brojnosti manjinska nacionalna zajednica (poslije Mađara), odnosno, poslije Srba i Mađara, treća nacionalna zajednica u Srbiji uopšte.

Na području Republike Crne Gore, prema popisu iz 2003. godine, živi 48.184 Bošnjaka, ili 7,8% od ukupnog broja stanovnika. Istovremeno, Bošnjaka koji su se na tom popisu izjasnili kao Muslimani ima 24.625 ili 3,97%, što ukupno iznosi 72.809 ili 11.77% ukupnog stanovništva ove zemlje.

Prema procjenama, u Bosni i Hercegovini danas živi oko 160.000 Bošnjaka porijeklom iz Sandžaka, u Hrvatskoj i Sloveniji oko 40.000, a na području Kosova i Makedonije sandžački Bošnjaci žive u broju od oko 100.000. Ukupno na prostorima Balkana sandžački Bošnjaci žive u broju od oko 530.000.

Osim na Balkanu, u većem broju sandžački Bošnjaci danas, kao iseljeničko stanovništvo, žive i na području Republike Turske,[15] kao i u zemljama Zapadne Evrope i u drugim krajevima svijeta.[16]


[1] Na ilirskom jeziku Bathinus se čita Basinus, i predstavlja latinizirani oblik ilirskog naziva Basan, iz kojeg je izveden naziv Bosna, tako što je fonetskom transformacijom od riječi Bathinus (Basinus) i Basan prvo nastala riječ Bosina, a potom Bosna.
[2] Ilirsko porijeklo Bošnjaka potvrđuju i najnovija genetska istraživanja obavljena u okviru Međunarodnog HapMap projekta. Rezultati ovih istraživanja, bazirani na razvrstavanju grupa ljudi koji dijele zajedničko genetsko porijeklo i imaju svoju geografsku rasprostranjenost na osnovu koje se može utvrditi historijsko porijeklo različitih etničkih grupa, odnosno naroda, ukazuju na to da su nosioci grupe I u opštoj klasifikaciji haplogrupa, a u koju spadaju Bošnjaci, autohtono evropsko stanovništvo koje se prije oko 20.000 godina u najvećem broju nastanilo na području zapadnog i srednjeg Balkana. (Međunarodni HapMap projekat pokrenut je u oktobru 2002. godine sa ciljem mapiranja haplotipova ljudskog genoma koji će utvrditi glavne grupe genetskih varijacija po geografskim područjima. U projektu su učestvovali biomedicinski istraživački centri iz cijelog svijeta a rezultati prve faze objavljeni su 2005. dok je druga faza okončana u oktobru 2007. godine.)
[3] Kulin je sin prvog bosanskog bana Borića, prvog poznatog vladara bosanske države (1154-1164).
[4] Stjepan II Kotromanić bio je jedan od najznačajnijih banova u bosanskoj historiji. Za vrijeme njegove vladavine Bosna je doživjela, do tada, najveću teritorijalnu ekspanziju, udvostručujući svoju teritoriju.
[5] Stjepan Tvrtko I je bio bosanski ban od 1353. do 1377. godine, a zatim i prvi bosanski kralj, do 1391. godine.
[6] Najnovija istraživanja dr. Ibrahima Pašića upućuju na činjenicu da je Tvrtko I Kotromanić krunisan u mjestu Mile kod Visokog (Vidi: Ibrahima Pašić, Predslovenski korijeni Bošnjaka, knjiga II, Mile i Moštre – Ilirsko-gotski korijeni bosanske vladarske dinastije, stećaka i crkve bosanske, Izdanje autora, Sarajevo 2009., str. 71-76.). Drugi historičari navode da je to bilo u manastiru Mileševi kod Prijepolja.
[7] Vođa bosanske delegacije, koju je Tvrtko II Kotromanić poslao u Budim radi čestitanja poljskom kralju Vladislavu Varnenčiku na izboru za kralja Ugarske i Hrvatske, tada je rekao da su: „Bošnjakom isti pradjedovi bili kao i Poljakom”.
[8] Berlinski kongres održan je u periodu od 13. juna do 13. jula 1878. godine. Odlukama ovog kongresa Austro-Ugarska je dobila pravo da okupira Bosnu i Hercegovinu, dok je područje Novopazarskog sandžaka i dalje ostalo u sastavu Osmanskog carstva.
[9] Teritorija Sandžaka tim zakonom ušla je u sastav Zetske banovine sa sjedištem u Cetinju.
[10] Tada pod nazivom „Muslimani”.
[11] U uputstvima za sprovođenje tog popisa postojalo je dodatno objašnjenje o popunjavanju podataka o nacionalnoj pripadnosti. Na osnovu tog objašnjenja za Bošnjake (tada u etničkom smislu – muslimane) postojala je mogućnost da se opredijele kao „Srbin-musliman, Hrvat-musliman, musliman-neopredijeljen“.
[12] Podaci sa popisa stanovništva u Srbiji 2002. i u Crnoj Gori 2003. godine.
[13] Uglavnom na području Beograda i Vojvodine.
[14] Popisom nisu bili obuhvaćeni svi oni koji se van stalnog mjesta prebivališta nalaze duže od godinu dana, zbog čega je veliki broj sandžačkih Bošnjaka ostao nepopisan i neuvršten u zvaničnu statistiku.
[15] U Republici Turskoj, prema procjenama, danas živi više od 3,5 miliona potomaka sandžačkih Bošnjaka.
[16] U zemljama Zapadne Evrope, prema nezvaničnim podacima, živi nešto više od 150.000 sandžačkih Bošnjaka.