Nova Varoš

Opština Nova Varoš se nalazi u jugozapadnom dijelu Srbije, odnosno zapadnom dijelu Sandžaka. Zahvata površinu od 581 km kvadratnih, na kojem području, prema posljednjem popisu, živi 19.982 stanovnika, od čega su oko 8% Bošnjaci.

Sam grad nalazi se na nadmorskoj visini od 950 do 1.050 metara, najniža nadmorska visina je na obali Lima (436 m), a najviša na Zlataru (Golo brdo, 1.626 m).

Nova Varoš se nalazi na magistralnom putu koji povezuje Beograd sa crnogorskim primorjem, dok je sa susjednim opštinama povezana regionalnim putevima.

Arheološki nalazi na teritoriji novovaroškog kraja ukazuju na tragove naselja 3.000 godina prije nove ere. Neolitska naselja na lokacijama Bjelina i Pljosne stijene potiču iz mlađeg kamenog doba.

Krajem II stoljeća nove ere ove krajeve su naseljavali Rimljani, na šta ukazuju brojne nekropole u Rutošima, Radoinji, Akmačićima i Bukoviku. Okolinu Nove Varoši obuhvatila je provincija Dalmacija, koja se prostirala jadranskom obalom do Skadra, a u unutrašnjosti do Čačka.[1]

Godine 1455. područje novovaroškog kraja potpada pod osmansku upravu, koja duž puteva osniva niz novih naselja – palanki, među kojima i Skender-pašinu palanku, koja se drugačije naziva Nova Varoš ili Jeni Kasaba.

Prvi pouzdan pomen grada Nova Varoš nađen je u defteru – popisniku sela i domaćinstava poreskih obveznika nahije Barča 1528. godine.

Nastanak Nove Varoši vezuje se za staru sandžačku legendu i vrijeme kada je Skender-paša Đenovljanin putovao iz Bosne u Carigrad, godine 1530.[2]

Prema njoj, zadivljen „bujnosti starih hrastova i jelika“ i ljepotom Zlatara, idući starim kaldrmisanim putem, Skender-paša je u jednom trenutku naredio da karavan stane i tu se ulogori. Guste šume i široki vidik koji se prostirao čak do Limske doline toliko su ga očarali da je stalno odlagao dan polaska. Kada ga iznenada napadoše hajduci, ozlojeđen što mu je „fukara pokvarila dert“, paša je pozvao svog pomoćnika Emin-bega i rekao mu:

„Čestiti beže, ne mogu se nagledati ove ljepote što mi oko i dušu plijeni. No, kad već moram ići, evo ti novca, i ovdje gdje sam odmarao svoje umorno tijelo, podigni kasabu i naseli je ljudima! To je moja želja.“

Emin-beg okupi čivčije, i za jedan mjesec podigne lijepu, malu kasabu od desetak drvenih kuća. Iz ljubavi prema svom gospodaru i njegovoj uspomeni, dade joj ime Skender-pašina Palanka.

Kad je varoš narasla na 2.000 kuća, utonulih u goru jorgovana i kalopera, „buknu janglija[3] i sprži palanku do temelja“.[4] Kasnije, izgrađena je nova kasaba, koja se u Putopisima Evlije Čelebije iz XVII stoljeća pominje kao Yeni Varoš (Nova Varoš).

Pošto se nalazila na putu prema Carigradu, Nova Varoš se potom pominje kao poznata menzilhana[5], u kojoj su se držali odmorni konji za prijenos pošte između Bosne i Carigrada.

Prema zapisima, u XVIII stoljeću to je već bilo bogato naselje u kojem su se razvili trgovina i zanati. U tom periodu Nova Varoš se nalazila među najrazvijenijim trgovačkim varošima, da bi 1833. godine postala sjedište prve privremene kapetanije u Srbiji.

Početkom XIX stoljeća, Nova Varoš se pominje kao značajno trgovačko mjesto, a dinamičniji privredni i sveukupni društveni razvoj doživjeće u drugoj polovini XX stoljeća.

Specifični prirodni uslovi, očuvana životna sredina, prelijepi planinski centri i okolna jezera, područje opštine Nova Varoš čine izuzetno pogodnim za razvoj zdravstvenog, sportsko-rekreativnog i drugih vidova turizma.

Posebne pogodnosti za razvoj turizma predstavlja blizina planina Zlatibor i Tara, koje su među najznačajnijim turističkim destinacijama u Srbiji, planina Zlatar, koja je proglašena vazdušnom banjom, Zlatarsko, Radoinjsko, Sjeničko i Potpećko jezero.


[1] Novovaroški kraj kroz istoriju – od neolita do 1941., Nova Varoš 1991., grupa autora, str. 43-53.

[2] Legenda je zabilježena 1852. godine, nečitkim rukopisom samouka na požutjelim listovima stare Zlatarske čitulje. Preuzeto iz Monografije „Razvoj kulture Nove Varoši“, Dr. Vera Ikonomova, Samoupravna interesna zajednica opštine Nova Varoš, 1985., str. 13.

[3] Požar.

[4] Nova Varoš je gorjela više puta, a historija bilježi i podatak da ju je do temelja spalio i Karađorđe sa svojim ustanicima, o čemu postoji i anegdota da je tom prilikom rekao: „Kad mi ne možemo uživati u ovoj ljepoti, neka ne uživaju ni Turci“.

[5] Menzilhana je bio naziv za posebnu stanicu sa odmornim konjima koji su služili za prijevoz pošte u vrijeme Osmanskog carstva.