Novi Pazar

Novi Pazar je politički, ekonomski, kulturni i svaki drugi centar Sandžaka. Nalazi se na 290 km južno od Beograda, na dionici starog puta koji preko Ibarske magistrale vodi prema Podgorici i Jadranskom moru. Lociran je u dolini rijeka Jošanice, Raške, Deževske i Ljudske, na nadmorskoj visini od 496 m. Okružen je visokim planinama Golijom i Rogoznom i Pešterskom visoravni.

Ukupna površina opštine sa 100 naseljenih mjesta iznosi 742 km kvadratnih.

Prema procjenama, na širem području grada Novog Pazara danas živi preko 120.000 stanovnika.[1] Od tog broja preko 78% čine Bošnjaci.

Prema arheološkim istraživanjima, područje Novog Pazara bilo je naseljeno još od kamenog doba, o čemu svjedoči arheološki nalaz Neprelje.

O tragovima života na ovom području u periodu gvozdenog i kasnije ranoantičkog doba, govore nalazi iz Smolućke pećine i Novopazarski nalaz, kao i nalazišta ostataka kasnoantičkih i srednjovjekovnih utvrđenja Jeleč i Ras. Prema ovim, kao i tragovima otkrivenim arheološkim istraživanjima u blizini Petrove crkve, Dohovićima, Piloretama, Krivačama i drugim lokacijama, područje Novog Pazara u to doba naseljavala su ilirska plemena.

U Novom Pazaru i okolini na nekoliko mjesta otkriveni su i rimski žrtvenici na kojima se pominju beneficiarii consularis – pripadnici vojnih odreda koji su bili stacionirani u putnim stanicama koje su ujedno bile i neka vrsta carine (mansiones).

Prvi pisani dokument koji pominje ime Novi Pazar datira iz XV stoljeća, kada je Malo vijeće Dubrovačke republike odlučilo da u njemu postavi svog konzula.

Osnivač Novog Pazara, čuveni vojskovođa i utemeljitelj Sarajeva, Šapca i Skoplja, Isa-beg Ishaković podigao je grad, u periodu između 1459. i 1461. godine, u neposrednoj blizini srednjovjekovnog utvrđenja Trgovište. Grad je dobio naziv Yeni Bazar, odnosno Novi Pazar.

Preko njega su prolazili važni putevi koji su povezivali Dubrovnik, Bosnu i južno primorje sa Solunom i Carigradom.

Od samog nastanka grad je imao fizionomiju orijentalnog naselja, a zbog svoje veličine i značaja, godine 1468/69. dobija status šehera, kojeg je u to doba imalo malo gradova na Balkanu. U sredini grada se nalazila čaršija sa dućanima. Oko čaršije bile su mnogobrojne mahale u kojima se stanovalo, a u svakoj mahali postojala je i džamija.

O Novom Pazaru su pisali brojni putopisci, a čuveni Evlija Čelebi je u XVII stoljeću zabilježio da je bio jedan od najvećih gradova na Balkanu (prema popisu iz 1528. godine, Novi Pazar je imao 221 kuću, što je za dvije kuće više nego što je imalo Sarajevo – 119).

U svjetske političke leksikone Novi Pazar je ušao kao sinonim za Sandžak, od 1878. godine, kada je na Berlinskom kongresu kao corpus separatum čitava regija nazvana Novopazarski sandžak.

U periodu od Prvog svjetskog rata dolazi do naglog slabljenja ekonomske moći i potencijala Novog Pazara, na šta će posebno uticati izgradnja novih puteva preko moravsko-vardarske doline, čime će ovaj kraj ostati izlolovan i na rubu najvažnijih saobraćajnih komunikacija šireg regiona.

U periodu poslije Drugog svjetskog rata Novi Pazar će početi ekonomski da se oporavlja postajući ponovo ekonomski centar cijele regije, da bi posljednjih decenija XX stoljeća postao i jedan od najvećih trgovačkih centara u zemlji.

Danas, Novi Pazar je moderan multietnički evropski grad u kome se susreću orijentalna i zapadna arhitektura, islam i hrišćanstvo, politički, ekonomski, univerzitetski, kulturni, turistički i svaki drugi centar Sandžaka.

Novi Pazar je grad bogate kulturno-historijske baštine. Posebnu vrijednost ovog multietničkog i multikulturalnog prostora, na kome se susreću zapadna i istočna civilizacija, čine mnogobrojni kulturno-historijski spomenici: Gradska tvrđava sa Kulom Motriljom[2] iz XV stoljeća, izgrađena po nalogu osnivača grada Isa-bega Ishakovića; Altun-alem džamija iz XVI stoljeća; Amir-agin han iz XVII stoljeća; Isa-begov hamam iz XV stoljeća, i mnogi drugi. Na području Novog Pazara nalaze se i svjetski poznati hrišćanski spomenici kulture: Petrova crkva, sagrađena u X stoljeću; Đurđevi stupovi, iz XII stoljeća; manastir Sopoćani, iz druge polovine XIII stoljeća.

Novi Pazar je danas najveći obrazovni centar u regionu, i u njemu, pored velikog broja srednjoškolskih ustanova najrazličitijih profila i struka, djeluju i rade i dva univerziteta: Državni univerzitet u Novom Pazaru i Internacionalni univerzitet. Državni univerzitet u Novom Pazaru, osnovan krajem 2006. godine, je prvi integrisani univerzitet na području Republike Srbije.

Novim zakonskim rješenjima, Novi Pazar je, od početka 2008. godine, obnovio status grada i danas je jedan od ukupno 24 grada na području Republike Srbije.

Bogato kulturno-historijsko naslijeđe, velika prirodna bogatstva i atraktivna turistička mjesta, područje Novog Pazara čini jednim od potencijalno najvećih turističkih centara u Republici Srbiji uopšte.


[1] Prema popisu stanovništva iz 2002. godine, u Novom Pazaru je živjelo 85.996 stanovnika.

[2] Stara izvidnica.