Sjenica

Sjenica se nalazi u jugozapadnom dijelu Srbije, na prostranoj Sjeničko-Pešterskoj visoravni, i po geografskom položaju zauzima središnji dio Sandžaka. Sam grad prostire se sa desne strane rijeke Uvac i smješten je duž rijeke Grabovice, u Sjeničkoj kotlini, na nadmorskoj visini 1.000-1.030 m.

Po površini (1.059 km kvadratnih) Sjenica je najveća opština u Sandžaku, a po broju stanovnika (27.970 prema popisu stanovništva iz 2002. godine) jedna od srednjih. Od ukupnog broja stanovnika 76% čine Bošnjaci.

Okolni vijenci planina Jadovnika, Zlatara, Ozrena, Giljeve, Žilindara, Javora i Golije cijelom području opštine daju odlike tipičnog planinskog kraja.

Nalazi se na poprječnom putu Raška – Novi Pazar – Sjenica – Nova Varoš – Prijepolje, koji spaja Ibarsku sa Zlatiborskom magistralom i glavna je saobraćajna komunikacija od Novog Pazara prema Sarajevu.

Kao naselje Sjenica se prvi put pominje davne 1253. godine kao raskršće tada poznatog dubrovačkog karavana, mjesto u kojem su pristajali i plaćali carinu dubrovački trgovci. Naziv je, po predanju, dobila po bogatstvu trave – sijena (na staroslavenskom Sjenica – „Zemlja sijena“).

Arheološka istraživanja ukazuju da je na području sjeničkog kraja, u periodu od IV do VI stoljeća, postojalo utvrđenje Velika Gradina, koje se, po mnogim arheolozima, vezuje za jedan od prvih gradova u našoj zemlji – Destinikon, o kome govori i vizantijski car Konstantin Porfirogenit.

Sa arheološkog stanovišta posebno je značajno i prahistorijsko antičko utvrđenje na Šarskom kršu, na oko 4 kilometra sjeverno od Duge Poljane, ili dvadesetak kilometara istočno od Sjenice. Nalazi sa tog utvrđenja ukazuju da je ovaj kraj bio naseljen još prije 3.000 godina. Ostaci prahistorijske keramike sa ovog područja ukazuju da utvrđenje potiče iz razdoblja starijeg gvozdenog doba i okvirno se može vezati za V i IV stoljeće p.n.e.

Antičko utvrđenje na Šarskom kršu je, po mišljenju istraživača, bilo beneficijarna stanica, odnosno središte manjeg odreda koji je štitio put koji je, iz pravca Novog Pazara, prolazio u njegovoj neposrednoj blizini. Kako se pretpostavlja, put je išao južnim padinama Golije i služio je prevashodno za transport srebra iz bogatih nalazišta na Rogozni i Kopaoniku, prema Dalmaciji i Italiji.

Godine 1451., veliki osmanski osvajač sultan Mehmed Fatih (Osvajač), na putu za Bosnu osvojio je i Sjenicu.

U vrijeme osmanske uprave Sjenica je bila dobro utvrđena kasaba i značajna trgovačka i karavanska stanica. Osmanlije su, na uzvišenom dijelu podigli utvrđenje – Grad sa džamijom, koje je kasnije porušeno. U blizini utvrđenja bila je čaršija sa dućanima i kućama od brvana i dasaka.

U XVI i XVII stoljeću Sjenica se pominje kao stanica na trgovačkom putu Dubrovnik – Carigrad. Kasnije, ovim putem je prolazio tzv. „Bosanski drum”.

Prema pojedinim putopiscima Sjenica je, krajem XVIII stoljeća, imala 9 džamija. Francuz Ami Bue zabilježio je da je, 1836. godine, u Sjenici bilo 150 kuća, većinom bošnjačkih, dok je ruski diplomata i putopisac Aleksandar Fjodorovič Giljferding, prolazeći kroz ove krajeve 1857. godine, zapisao da je u Sjenici bilo 300 bošnjačkih i 4 kršćanske kuće.

Zbog svog strateškog, vojnog i političkog značaja, tokom XIX stoljeća Sjenica je smatrana važnim odredištem, pa su prema njoj bile usmjeravane vojne i druge operacije u kojima je u više navrata stradao veliki broj ovdašnjeg stanovništva. U historiji je posebno poznat pokolj kojeg je nad stanovništvom Sjenice, 1809. godine, počinio vođa Prvog srpskog ustanka Karađorđe sa svojom vojskom, a u kome je, po nekim podacima, ubijeno oko 3.000 Bošnjaka i Osmanlija.[1]

Prenošenjem sjedišta Novopazarskog sandžaka, 1851. godine, u Sjenicu, kada je, približno u isto vrijeme, izgrađena i džamija Sultan Valida, najznačajniji kulturno-historijski spomenik na području opštine Sjenica, označio je početak nove Sjenice, koja je u kontinuitetu sve do današnjih dana zadržala obilježja bošnjačke tradicije i života.

Područje Sjeničko-Pešterske visoravni obiluje izuzetno velikim prirodnim potencijalima, pogodnim posebno za razvoj poljoprivrede i stočarstva, kao i značajnim rudnim bogatstvom (velikim nalazištima mrko – lignitskog uglja).

Pored ostalih svojih specifičnosti, Sjenica je u Evropi poznata i kao jedno od najhladnijih naseljenih mjesta. Zime u Sjenici su duge i hladne a niske temperature nekada znaju potrajati danima (u januaru 2005. godine u Sjenici je zabilježena i najniža izmjerena temperatura u Srbiji od minus 42 stepena C). Izuzetne prirodne pogodnosti i razvijena tradicija zimskih sportova, područje opštine Sjenica čini jednim od najvećih potencijala za razvoj zimskog sportskog, kao i ljetnjeg rekreativnog i izletišnog turizma, na području Republike Srbije i šire.


[1] Po jednom zapisu iz 1809. godine, „Karađorđe osvoji Sjenicu, poruši grad i izgna Turke” (K. Kostić, Naši gradovi na jugu, Beograd 1922., str. 64-65.).