Sandžak

Geografski položaj sandžačkih opština u Srbiji i Crnoj Gori

Sandžak (u historiji poznat i pod nazivom Novopazarski sandžak) je posebna geografsko-historijska oblast u pograničnom području Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine i Kosova. Prostire se na površini od 8.409 km2 i obuhvata jugozapadni dio Republike Srbije i sjeveroistočni dio Republike Crne Gore. Dio Sandžaka koji pripada Republici Srbiji obuhvata površinu od 4.504 km2, dok dio koji se nalazi u okviru Crne Gore ima površinu od 3.905 km2.

Sam naziv Sandžak potiče od turske riječi „sancak”, što znači zastava, odnosno bajrak. U vrijeme osmanske uprave, Sandžak je označavao vojnu i administrativnu oblast, u početku prvog stepena, a od 1361. godine, kada se pojavljuju beglerbegluci (pašaluci, ejaleti), drugog stepena po važnosti. Na čelu Sandžaka je postavljan namjesnik, sandžakbeg, koji je imao u svojim rukama vojnu i civilnu vlast i koji je pri imenovanju dobijao od sultana, kao simbol vlasti, „sandžak” (zastavu), pod kojom je u svojoj oblasti okupljao određeni broj vojnika[1].

Veći dio današnje teritorije Sandžaka već od 1373. godine nalazio se u sastavu bosanske države, koja, 1463. godine, potpada pod vlast Osmanskog cartsva. Područje Novopazarskog sandžaka, u periodu od 1455. do 1465. godine, ušlo je u sastav Osmanskog carstva kao dio Bosanskog sandžaka, a od XVI stoljeća kao dio Bosanskog pašaluka.

U doba osmanske uprave na južnoslavenskom prostoru postojalo je više sandžaka, koji su dobijali imena ili po geografskim ili državnim granicama (na primjer: Bosanski sandžak, Hercegovački sandžak), ili po glavnom mjestu oblasti (Smederevski, Kruševački, Skadarski, Vučitrnski, Prizrenski, Zvornički, itd.), ali jedini od njih koji je imao geografsko-političko ime i karakter zasebne teritorijalno-političke jedinice i cjeline u međunarodnim razmjerama bio je Novopazarski sandžak. Sandžak je, i tada, kao i danas, imao svoje geografske, historijske i etničke specifičnosti koje su ga činile i čine posebnom cjelinom.

Sve do balkanskih ratova 1912. godine, Sandžak je predstavljao najzapadniji i najistureniji dio evropskog dijela Osmanskog carstva.

Na prostoru Sandžaka stoljećima su se ukrštali putevi koji su povezivali istočni i jugoistočni dio Balkanskog poluostrva sa zemljama zapadne Evrope (Bosanski, Zetski i Dubrovački drum). Pored privrednog, ovi putevi su imali i izuzetan vojno-strateški značaj.

Kao razmeđe mnogobrojnih historijskih događaja, Sandžak je stoljećima bio u žiži interesovanja velikih evropskih sila, a poseban značaj imao je za srednjovjekovnu srpsku državu, Osmansko carstvo i, kasnije, Austro-Ugarsku monarhiju. Nakon balkanskih ratova, historijska sudbina ovog područja vezana je za dvije mlade kraljevine: Srbiju i Crnu Goru.

U geografskom pogledu, Sandžak je pretežno planinska oblast sa prostranim visoravnima (Sjeničko-Pešterska, Koštan-poljska i dr.) i planinskim vijencima koji se protežu pravcem sjeverozapad – jugoistok u više nizova, izuzev na jugoistoku gdje se neke planine protežu pravcem jugozapad – sjeveroistok. Područje Sandžaka ispresijecano je rječnim dolinama Lima, Uvca, Ibra, Raške i drugih rijeka koje izvjesnim dijelom imaju kanjonski karakter.

Najznačajniji putni pravci koji prolaze kroz Sandžak su pruga Beograd – Bar, magistralni putni pravac za južni Jadran i magistralni put koji Srbiju povezuje sa Bosnom i Hercegovinom.

Nacionalna struktura stanovništva u sandžačkim opštinama u Srbiji

Tokom svog dugog postojanja Sandžak se razvio u posebnu geopolitičku, kulturno-historijsku, etničko-konfensionalnu i administrativno-teritorijalnu oblast, sa upravnim i kulturnim sjedištem u Novom Pazaru. Danas, ovo područje administrativno se nalazi u okviru dvije posebne države – Republike Srbije (u čijem sastavu je grad Novi Pazar i opštine Tutin, Sjenica, Nova Varoš, Prijepolje i Priboj) i Republike Crne Gore (u okviru koje se nalaze Bijelo Polje, Pljevlja, Rožaje, Berane, Plav i Gusinje). Prema posljednjim statističkim podacima, na tom prostoru danas živi ukupno 393.223 stanovnika, od čega u dijelu koji pripada Republici Srbiji 235.567, a u dijelu koji se nalazi u sastavu Crne Gore 157.656 stanovnika.

Nacionalna struktura stanovništva u sandžačkim opštinama u Crnoj Gori

Tokom dugog historijskog perioda ovo područje je po nacionalnom sastavu bilo mješovita multietnička regija i taj karakter je zadržao do današnjih dana. Stoljećima većinski narod na ovom području bili su Bošnjaci, koji i danas čine 51,41 % sveukupne njegove populacije. Od ukupnog broja stanovništva u dijelu Sandžaka koji pripada Republici Srbiji Bošnjaci učestvuju sa 56,94%, dok u dijelu Sandžaka koji se nalazi u sastavu Crne Gore Bošnjaci učestvuju sa 37,92%.

Najveći administrativni, obrazovni, privredni, kulturni i sportski centar Sandžaka je Novi Pazar.


[1] Halil Inaldžik, Osmansko carstvo, Beograd 1974., str. 147.